Ζω(-γραφική) κι ας πεθαίνω...





Πάντοτε με εντυπωσίαζε, στον αρχαίο αιγυπτιακό πολιτισμό, η εμπλοκή τής τέχνης της ζωγραφικής στην ταφή-ταρίχευση των νεκρών. Μια ιδιόμορφη σχέση, θα έλεγα. Ως απλή παρατηρητής και αποστασιοποιημένη από τα γεγονότα αυτά καθαυτά, θα τολμούσα να πω ότι η σχέση αυτή προσδίδει μια κάποια ομορφιά, έστω και αλλόκοτη («le beau est toujours bizarre» μας λέει, άλλωστε, και ο Μπωντλαίρ), στην κατά τ’ άλλα λυπηρή και απεχθή πραγματικότητα του θανάτου. Μάλιστα, μέσα από την εν λόγω σχέση, δύναται κανείς να διακρίνει την ακλόνητη πίστη των αρχαίων Αιγυπτίων στη ζωή μετά θάνατον…

Πυραμίδες της Γκίζας

Τούτο το περίεργο έως και αντιφατικό δέσιμο της ζωγραφικής (με την οποία, ουσιαστικά, αντικατοπτρίζεται η πίστη στη συνέχιση της ζωής, στη συνέχιση της ύπαρξης, και μετά το βιολογικό τέλος) με τον θάνατο αποτελεί ένα από τα όσα με είχαν συνεπάρει όταν πρωτοεπισκέφτηκα την αρχαία Νεκρόπολη της Γκίζας. Αυτό το πραγματικά μοναδικό και μεγαλειώδες μνημείο, δεν μπορεί κανείς, ούτως ή άλλως, να μην το θαυμάσει. Η οικοδόμησή του παραμένει πάντα ασύλληπτη για το ανθρώπινο μυαλό. Εξάλλου, η επιλογή των Πυραμίδων της Γκίζας ως ένα (και, μάλιστα, το αρχαιότερο σωζόμενο μνημείο) από τα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου δεν έγινε τυχαία. 

Συνάντησα 'σε προσωπικό επίπεδο', λοιπόν, την εν λόγω σχέση εντός των πυραμιδοειδών  βαθμιδωτών τάφων της Γκίζας, των λεγόμενων «μαστάμπες» (μασταμπάς είναι η αραβική ονομασία των πυραμιδοειδών τάφων της αρχαίας Αιγύπτου και, ειδικότερα, των βαθμιδωτών).

Djoser pyramid in Saqqara     

Το εσωτερικό των τάφων αυτών ήταν υπόγειο, και στον χώρο τούτο τοποθετούσαν τον νεκρό μέσα σε ξύλινο ή λίθινο φέρετρο. Στην ανατολική πλευρά των περισσότερων πυραμιδοειδών αυτών τάφων υπήρχε κόγχη -είσοδος σε μορφή θύρας, η λεγόμενη «ψευδόθυρα», που συμβόλιζε την είσοδο στο βασίλειο των πνευμάτων και σ' αυτήν τελούνταν οι νεκρικές σπονδές. Η ψευδόθυρα ήταν διακοσμημένη με επιγραφές και τοιχογραφίες. Ένας ζωγράφος αναλάμβανε να την ΄ντύσει΄ με ολόκληρες αναπαραστάσεις από τη ζωή του αποθανόντα (π.χ. αναπαραστάσεις που έχουν να κάνουν με το φύλο, το επάγγελμα, τη σεξουαλική ταυτότητα, την οικογενειακή του κατάσταση κλπ.), αλλά και αναπαραστάσεις με όλα όσα εύχονταν οι ζωντανοί να έχει μαζί του στην άλλη ζωή, για να μην του λείψει τίποτα…


Πορτραίτα Φαγιούμ: Το στερνό επίγειο βλέμμα

Η ζωγραφική δεν απουσιάζει, ωστόσο, ούτε από τους αρχαίους τάφους τής αιγυπτιακής πόλης Φαγιούμ (η ονομαζόμενη από αρχαιοτάτων χρόνων και ως «ο κήπος της Αιγύπτου»). Στην πόλη αυτή, ανακαλύφθηκαν τα περίτεχνα νεκρικά πορτραίτα των ρωμαϊκών χρόνων, που προορίζονταν για ταφική χρήση -ως γνωστόν, σε αντίθεση με τους Ρωμαίους, που είχαν ως έθιμο την καύση των νεκρών, οι αρχαίοι Αιγύπτιοι συνέχισαν να θάβουν τους νεκρούς τους. Από την αρχή, λοιπόν, προορισμός τους ήταν η μελλοντική ζωή: είχαν γίνει, δηλαδή, για να συνοδεύσουν τον νεκρό στον άγνωστο άλλο κόσμο. Δεν ήταν λίγες οι φορές όπου το νεκρικό πορτραίτο γινόταν πολύ πριν από τον θάνατο του προσώπου που απεικόνιζε. Έτσι, η ηλικία του νεκρού δεν αντιστοιχούσε πάντα στην ηλικία του ειδώλου του πορτραίτου.

Τα Πορτραίτα του Φαγιούμ αποτελούν ένα σώμα προσωπογραφιών που φιλοτεχνήθηκαν από τον 1ο έως και τον 3ο αιώνα από συνεχιστές της ύστερης ελληνιστικής παράδοσης της Αλεξανδρινής Σχολής, όταν ανθούσε ακόμη το ελληνικό στοιχείο. Πήραν το όνομά τους από την όαση Φαγιούμ, στην οποία ανακαλύφθηκαν αρχικά, το 1615, 85 χλμ νότια του Κα'ί'ρου. Ώπως γνωρίζουμε, οι αρχαίοι Αιγύπτιοι έχτιζαν τις νεκροπόλεις έξω από τις πόλεις τους. Το ενδιαφέρον των μελετητών της τέχνης, ωστόσο, ήρθε πολύ αργότερα, το 1887 συγκεκριμένα, όταν κάτοικοι τής περιοχής κοντά στο ελ-Ρουμπαγιάτ ανακάλυψαν και ανέσκαψαν θαμμένες μούμιες, οι οποίες είχαν ενσωματωμένες στο ύψος του προσώπου προσωπογραφίες ζωγραφισμένες σε ξύλο ή επάνω στο λινό σάβανο. Ένα μεγάλο μέρος τού συνολικού corpus, εντούτοις, ήρθε στην επιφάνεια χάρις στον βρετανό αρχαιολόγο Γουίλιαμ Φλίντερς Πέτρι (Sir William Flinders Petrie), ο οποίος, τον Ιανουάριο του 1900, αναζητώντας την είσοδο τής πυραμίδας Χαουάρα στην όαση Φαγιούμ, εντόπισε την ελληνορωμαϊκή Νεκρόπολη της Αρσινόης (η Κροκοδείλων Πόλις τού Ηρόδοτου).

Άριστα διατηρημένα εξαιτίας της ξηρασίας της αιγυπτιακής ερήμου (οι ταριχευτές κατέβαζαν, με σχοινιά, τις μούμιες μαζί με τα νεκρικά πορτρέτα τους μες σε βαθιά πηγάδια στην έρημο), τα πορτραίτα Φαγιούμ είναι ζωγραφισμένα είτε με την εγκαυστική τεχνική είτε με την τεχνική της τέμπερας, τεχνικές οι οποίες προέρχονται από την αρχαιοελληνική ζωγραφική παράδοση, που συνεχίστηκε στις πρωτοχριστιανικές εγκαυστικές εικόνες της Μονής της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά.



Η εγκαυστική τεχνική χαρακτηρίζεται από το λιωμένο κερί που με τη βοήθεια του «καυτηρίου», του πινέλου ή του «κέστρου» απλωνόταν ομοιόμορφα πάνω στο ξύλο ή το πανί που έπρεπε να ζωγραφιστεί. Πάνω σε αυτό το κερί, ο καλλιτέχνης εκτελούσε την παράσταση που επιθυμούσε. Στην προσωπογραφία, σε αρκετές περιπτώσεις και ανάλογα με την οικονομική επιφάνεια του νεκρού, χρησιμοποιούνταν φύλλα χρυσού, με τα οποία αποδίδονταν διακοσμητικοί στέφανοι και κοσμήματα.

Η ζωγραφική ήταν ρεαλιστική και ουδεμία σχέση είχε με την έως τότε γνωστή αιγυπτιακή ζωγραφική παράδοση. Χαρακτηριστικό των πορτραίτων τούτων με τα περίεργα μελαγχολικά πρόσωπα ήτανε τα ερμητικά σφραγισμένα χείλη και τα μεγάλα φλογερά τους μάτια. Τα πρόσωπα των πορτραίτων ανήκουν, αναμφίβολα, στην άρχουσα τάξη των οικογενειών των ρωμαίων και των ελλήνων γαιοκτημόνων και εμπόρων, αλλά και σε όσους άλλους είχαν την οικονομική άνεση να εξασφαλίσουν την 'αθανασία' με την απεικόνιση της μορφής τους στο μουμιοποιημένο σώμα τους.

Εν κατακλείδι, αποτολμώ να χαρακτηρίσω τα νεκρικά πορτραίτα Φαγιούμ ως εκείνες τις άπιαστες φιγούρες που αέναα χορεύουν στα έγκατα της αιγυπτιακής ερήμου και είχαν την τύχη να προφτάσουν να δουν τις έσχατες αναλαμπές της φθίνουσας Αλεξάνδρειας και τα πρώτα σκιρτήματα του επερχόμενου Χριστιανισμού... Θα μπορούσαμε ακόμα να τα χαρακτηρίσουμε ως τους της συνεύρεσης της πρωτοχριστιανικής τέχνης με την παράδοση της αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής...

Παραθέτω, ακολούθως, φωτογραφίες μερικών εκ των Πορτραίτων Φαγιούμ (τα οποία να πούμε ότι διασώζονται μέχρι σήμερα και εκτίθενται, πλέον, σε μουσεία όπως το Λούβρο, το Βρετανικό Μουσείο, το Μουσείο Πέτρι, το Μουσείο του Κα'ί'ρου, της Νέας Υόρκης, του Μονάχου, του Βερολίνου κλπ.), ελπίζοντας ότι θα τα χαρείτε, όπως τα χαίρομαι κι εγώ…




''...τα μάτια μας θα ζήσουνε και πέρα απο το θάνατό μας
για να κλαίνε..."  
~Τάσος Λειβαδίτης~


  
  
  

  

  
Δηλώνω ότι τα πνευματικά δικαιώματα όλων των ανωτέρω εικόνων δεν ανήκουν σε μένα.



ν.σ.

Popular Posts